Vijesti iz BiH
srijeda, 06 Novembar 2019 00:00

Svaki dan udišemo prekomjerno zagađen vazduh!

Ocijeni...
(0 glasova)

zagadjenje1Udisanje zagađenog vazduha, posebno onih sitnih čestica koje su mnogo manje od ljudske dlake, izaviva promjene u tijelu što dovodi do zdravstvenih poteškoća.
 

Srđan Kukolj, savjetnik za zdravlje i energetiku u regiji Zapadnog Balkana iz Alijanse za zdravlje i životnu sredinu (HEAL) govori nam o kvaliteti vazduha koji udišemo. Sva istraživanja ukazuju da zagađanje vazduha ugrožava javno zdravlje, životnu sredinu i ekonomije u vidu povećanih nacionalnih zdravstvenih i ekoloških budžeta, i ličnih troškova za individualno lječenje.

Kvalitetan vazduh je ljudsko pravo, a živimo u vremenu kada je to pravo ugroženo. Čovjek može preživjeti nekoliko dana bez vode i samo nekoliko minuta bez vazduha. Specijalni izvještač Ujedinjenih nacija za ljudska prava i životnu sredinu David R. Boyd, pozvao je države da poduzmu hitne mjere za poboljšanje kvaliteta vazduha kako bi ispunile svoje obaveze iz oblasti ljudskih prava.

Srđane, na početku da te pitam kakav vazduh udišemo?

Informacije o kvalitetu vazduha u posljednje dvije nedelje govore da udišemo prekomjerno zagađen vazduh. Indeks kvaliteta vazduha koji je u ovom navedenom vremenskom periodu predstavljen javnosti je karatkerističan za zimski period na našim prostorima, međutim temperaturna inverzija koja se desila tokom 'miholjskog ljeta' je doprinijela da zagađanje vazduha bude veće nego inače u ovo doba godine. Zbog velikih industrijskih postrojenja, termolektrana na ugalj, saobraćaja, poljoprivrede i kućnih ložišta građani Bosne i Hercegovine udišu zagađen vazduh tokom cijele godine kada su granične vrijednosti emisije zagađujućih materija često iznad preporučenih u smjernicama o kvalitetu vazduha Svjetske zdravstvene organizacije. Važno je da država Bosna i Hercegovina poštuje važeće zakone i propise kako bi se izbjeglo zagađanje vazduha i ujedno zaštitila životna sredina, smanjio uticaj na zdravlje građana i spriječile prijevremene smrti.

 

Foto: Srđan Kukolj

 

Koje područje u našoj regiji je najproblematičnije kada je kvalitet vazduha u pitanju?

Države Zapadnog Balkana, a koje nisu članice Evropske unije, su poznate po velikom zagađenju vazduha. Veliki gradovi u ovom regionu, poput Beograda, Sarajeva i Skoplja, godinama su prisutni i u svjetskim medijima upravo zbog prekomjernog zagađenja vazduha koje je najviše izraženo tokom grejne sezone zbog povećanje potrošnje fosilnih goriva, a koje se udružuje sa zagađenjem koje već stvaraju industrije, poljoprivreda i saobraćaj.

Na putevima Zapadnog Balkana nalazi se veliki broj zastarijelih vozila čiji, prvenstveno, dizel motori doprinose stvaranju ogromne koncentracije emisija štenih gasova. Uvoz vozila iz Evropske unije takođe je jedan od problema, a koji nije jednako regulisan u regiji Zapadnog Balkana i predstavlja jednu od prijetnji javnom zdravlju i životnoj sredini, uzimajući u obzir količinu štetnih gasova koji se svakodnevno emituju u vazduh iz vozila koja su uklonjena iz Evropske unije upravo zbog njihovog štetnog uticaja na životnu sredinu. Države moraju jačati implementaciju politika za smanjenje emisija štetnih gasova u svim sektorima. U sektoru saobraćaja uvesti mjere koje će pomoći građanima prelazak na niskougljična vozila i aktivne oblike transporta, posebno u gradovima. Naravno da se od donosilaca odluka očekuje više rada na širenju mreže gradskog i međugradskog javnog prevoza ali i na uvođenju većeg broja zona bez saobraćaja i biciklističkih staza.

Veliki broj domaćinstava u pećima ili šporetima spaljuju drvo ili ugalj za ogrijev ili kuvanje, a spaljivanjem ovih energenata emituju se zagađujuće materije ne samo u spoljašnoj već i u unutrašnoj sredini koje povećava štetni uticaj tog vazduha na zdravlje članova domaćinstva. Drugi problem je što daljinska grijanja na Balkanu gotovo u svim slučajevima nisu dizajnirana da koriste ‘’čiste’’ energije (kao što su geotermalna, solarna energija). Nego se toplota dobija iz upotrebe fosilnih goriva (ugalj, gas) ili biomase koja zagađuje vazduh spaljivanjem tih energenata. Podsticanjem uvođenja obnovljivih izvora energije u proizvodnji struje osiguraćemo čistiji vazduh i zdraviju životnu sredinu ali ujedno i poboljšati efikasnost energetskog sektora u Bosni i Hercegovini.

Ne smijemo zaboraviti i na građane koji su svakodnevno izloženi štetnim uticajima vazduha koji se zagađuje radom velikih industrijskih postrojenja ili topionica i eksploatacijom ruda. Nažalost, u regiji Zapadnog Balkana postoje još uvijek zdravstvene institcuije čije prostorije se zagrijavanju spaljivanjem drveta ili uglja u kotlarnicama, a pri tome trebamo imati na umu činjenicu da su u tim istim zdravstvenim institucijama zbrinuti građani koji su se za pomoć obratili upravo zbog zdravstvenih poteškoća uzrokovanih udisanjem zagađenog vazduha.

Termolektrane na ugalj u ovoj regiji - Bosni i Hercegovini, Sjevernoj Makedoniji, Crnoj Gori, Kosovu i Srbiji - zagađuju vazduh emitujući zabrinjavajuće visoke nivoe štetnih materija. Zagađanje vazduha ugrožava javno zdravlje, životnu sredinu i ekonomije u vidu povećanih nacionalnih zdravstvenih i ekoloških budžeta, i ličnih troškova za individualno lječenje. Zagađenje vazduha takođe stvara ekonomske gubitke kroz smanjenu produktivnost građana. Za primjer, godine 2016, termoelektrana Kostolac B iz Republike Srbije nadmašila je Ugljevik iz Bosne i Hercegovine, postajući najozloglašeniji zagađivač sumpor dioksidom (SO2). Kostolac B i Ugljevik su činili polovinu ukupnog zagađenja SO2 iz termoelektrana na ugalj u regionu Zapadnog Balkana u 2016 godini. Samo ove dvije termoelektrane u 2016. godini bile su odgovorne za oko 25% ukupnih emisija SO2 iz uglja u Evrospkoj uniji i na Balkanu zajedno. Potrebno je prenamjeniti skrivene subvencije, kojima se sada podržava sektor uglja, i usmjeriti na decentralizaciju proizvodnje električne energije iz održivih izvora energije, i kroz te subvencije motivisati pojedince da proizvode sopstvenu energiju uz pomoć sunca, vjetra i geotermalne energije.

A kakva je situacija konkretno u BiH, koji su negativni primjeri, ima li pozitivnih primjera?

Naravno da najveći negativni primjer su termoelektrane na ugalj, za čiju izgradnju, rad i održavanje Bosna i Hercegovina obezbjeđuje državnu pomoć i inostrane kredite koji su takođe podsticaj direktne prijetnje životnoj sredini i javnom zdravlju. Pitanje održavanja postojećih i izgradnje novih termolektrana nije samo problem države Bosne i Hercegovine, već regije Zapadnog Balkana i Evropske unije čiji građani takođe svakodnevno pate od posljedjica zagađenog vazduha koji dolazi iz ovih postrojenja i zahvaljujući vjetru prelazi granice ove zemlje.

Modeliranje podataka za emisije iz 2016. za termolelektrane na ugalj u Bosni i Hercegovini pokazuje da među 10 najvećih zagađivača u Evropi po emisijama sumpor dioksida, tri elektrane se nalaze u ovoj državi (Ugljevik, Kakanj i Tuzla), i dvije po emisijama PM10 čestica (Gacko i Ugljevik). Ovo modeliranje podataka takođe pokazuje da su ove termoelektrane u Bosni i Hrecegovini u 2016. godini izazvale 334 prijevremene smrti, 616 slučajeva bronhitisa kod djece, 6 410 dana sa simptomima astme kod astmatične djece, 181 slučaj bronhitisa kod odraslih, 276 slučaja hospitalizacije zbog respiratornih ili kardiovaskularnih simptoma, 521 436 dana ograničene aktivnosti, 107 358 izgubljena radna dana kod radno sposobnog stanovništva i zdravstveni trošak u ukupnom iznosu od oko 985 miliona eura.

Pozitivnih primjera svakako ima, nažalost ti primjeri su manjih razmijera i samim tim ne riješavaju problem zagađenog vazduha za sve građane Bosne i Hercegovine i šire. Kada govorimo o velikim emisijama zagađujućih materija onda u svakom trenutku trebamo imati na umu ranjivije populacije stanovništva koje najviše pate od posljedjica zagađenog vazduha kao što su djeca, trudnice, ljude sa hroničnim kardiovaskularnim ili respiratornim zdravstvenim problemima, i sve one ljude koji prijevremeno umru upravo zbog prekomjernog zagađenja vazduha. Pozitivan primjer je postojanje zakona i propisa o zaštiti vazduha, javnog zdravlja i životnoj sredini, međutim ovi pozitivni primjeri ostaju u sjeni zbog ne poštivanja i sprovođenja tih istih zakona i propisa kao i neusklađenosti sa direktivama Evropske unije i smjernicama Svjetske zdravstvene organizacije.

Čini se da je ipak potrebno da ponavljamo – zbog čega je važno imati kvalitetan vazduh, koliko se on odražava na cjelokupan život čovjeka?

Zagađenje vazduha koje dolazi iz proizvodnje električne energije, saobraćaja, industrija, poljoprivrede i domaćinstava predstavlja najveću prijetnju zdravlju i životnoj sredini u Evropi i globalno. Udisanje zagađenog vazduha, posebno onih sitnih čestica koje su mnogo manje od ljudske dlake, izaviva promjene u tijelu što dovodi do zdravstvenih poteškoća. Udisanje zagađenog vazduha izaziva aktune i hronične zdravstvene poteškoće, kao što su bronhitis, astma, srčani i moždani udar. Veliki broj je ljudi koji živi sa hroničnim bolestima koji dodatno pate zbog zagađenja vazduha svakodnevno, čije zdravlje je na prvoj liniji udara.

I čisti vazduh i čista voda u osnovi su važni za ljudski život i dobrobit svakog čovjeka. Osoba može preživjeti nekoliko dana bez vode i samo nekoliko minuta bez vazduha. Specijalni izvještač Ujedinjenih nacija za ljudska prava i životnu sredinu David R. Boyd, pozvao je države da poduzmu hitne mjere za poboljšanje kvaliteta vazduha kako bi ispunile svoje obaveze iz oblasti ljudskih prava. U njegovom pismu koje je objavljeno u junu 2019. godine navodi da je zagađen vazduh smrtonosan, da je posljedica ljudske aktivnosti i da je taj isti zagađen vazduh širom svijeta odgovoran za 600 000 prijevremenih smrti djece svake godine globalno. David R. Boyd dodaje ‘’Pravo na zdravu životnu sredinu je temelj za dobrobit ljudi i kao takvo je prepoznato u 150 zemalja, na nacionalnom i regionalnom nivou. Trebalo bi biti prepoznato globalno kako bi se svima osiguralo uživanje u tom pravu pridržavajući se načela univerzalnosti i nediskriminacije ljudskih prava.’’

Koliko loš i nekvalitetan vazduh utiče na zdravlje? Da li opšte razmišljamo dovoljno o tome imajući u vidu da su nezdrave čestice nevidljive?

Uticaji na zdravlje nastali uslijed emisija zagađujućih materija predstavljaju ogroman teret za zdravlje čovjeka. Mi udišemo zagađen vazduh ali ne razmišljamo o trajnim zdravstvenim posljedicama ili prijevremenoj smrti. Zagađen vazduh oštećuje DNK, ugrožava kvalitet semene tekućine, može izazvati preeklampsiju trudne majke, prijevremeni porođaj, smanjenu porođajnu težinu djeteta ili poremećaj hiperaktivnosti, može izazvati nove slučajeve astme, povećava učestalost respiratornih bolesti, izaziva razvoj ili napredovanje hroničnih bolesti kao što je hronična opstruktivna bolest pluća, uništava plućne aveole, izaziva rak pluća, može promeniti srčanu funkciju, doprinosi razvoju ishemijske bolesti srca, podstiče pojavu angine pectoris, izaziva povećan krvni pritisak i oksidativni stres i arteriosklerozu.

BiH, bez obzira na sve, i dalje razvija „prljave energije“, kako će to uticati na kvalitet vazduha na ovom području?

Svaki zakon, strategije ili politike o razvoju zdravstvenog, ekološnog, ekonomskog, energetskog ili saobraćajnog sektora koje nisu u skladu sa potrebama građana, i životne sredine u kojoj žive ti isti građani, smatraju se neunčinkovitim iz više razloga. Prvo, zato što ''prljave energije'' direktno utiču na smanjenje kvaliteta života i zdravlja ali i radnu spostobnost građana. Drugo, zato što zagađenjem životne sredine, u koju se svrstava i vazduh, se stvaraju dodatni troškovi ekonomiji te države i čija zdravstvena i ekološka šteta uzrokovana ovom vrstom energije se naplaćuje novcem poreskih obveznika te države. Naravno, moramo spomenuti da zagađen vazuduh ima dugoročne efekte na klimatske promjene, i nauka je jasna po pitanju povezanosti zagađenog vazduha i klimatskih promjena koji predstavljaju najveću prijetnju 21. vijeka. Svjetska zavisnost o fosilnim gorivima dovela nas je do velikog dodatnog troška za zdravlje uzrokovanog zagađenjem vazduha, do ekstremnih vremenskih uslova, do produženog perioda alergija, i do još mnogih drugih faktora zbog kojih ljudi i priroda svakodnevno pate.

Koliko je ova tema uopšte interesantna političarima koji su na vlasti imajući u vidu da se u ovom polju gledaju samo lični interesi?

Svjesno investiranje u ''pravlje energije'' znači svjesno ignorisanje pitanja isplativosti ulaganja u ekonomiju Bosne i Hercegovine. Zagađen vazduh ostavlja trajne posljedice na javno zdravlje i životnu sredinu ali izaziva i prijevremene smrti građana, a ova vrsta 'štete' se ne može sanirati novcem poreskih obveznika ove države već hitnim akcijama i potpunim sprovođenjem zakona osigurati bolja budućnost.

Koliko je po pitanju kvaliteta vazduha važno sagledati širu sliku i posebno obratiti pažnu na generacije koje dolaze?

Svake minute svakog dana u svijetu malo dijete umre od bolesti uzrokovane zagađenim vazduhom, a u istoj toj minuti prijevremeno umre desetak odraslih osoba zbog zagađenog vazduha koji dišu tokom života – ovo je najjednostavniji odgovor koji vam mogu dati na vaše pitanje.

Šta danas uopšte možemo uraditi kada je u pitanju kvalitet vazduha, da li je situacija 5 do 12 ili je ipak 12 i 5?

Ako uzmemo broj ljudi koji su već prijevremeno umrli ili stekli hornična zdravstvena oboljenja zahvaljujući zagađenju vazduha, ili zamislimo površine zemljišta ili vode zagađene ''prljavim energijama'' onda nam je jasno da govorimo o situaciji 12 i 5. Zapravo, mnogi građani i zdravstveni radnici su već prepoznali važnost hitnog djelovanja i sve je veći broj pokreta građana koji prate kvalitet i zahtjevaju čist vazduh. Doktori, zdravstveni istraživači i oni na čije je zdravlje uticao zagađen vazduh udružili su se u kampanji 'Skini masku mome gradu', a koja je pokrenuta i Tuzli. Naša organizacija je objavila niz izvještaja o kvalitetu vazduha na Zapadnom Balkanu ali i zathjeva kako postići dobar kvalitet vazduha.

Grad Banjaluka je objavila da će početi kontinuirano mjeriti kvalitet vazduha u gradu. Objavljeno je da je prema posljednjim podacima Instituta za građevinarstvo „IG“, koji za Grad vrši mjerenja, kvalitet vazduha u Banjaluci u „prvoj kategoriji“. Koliko je ovo realna slika i koliko su ovo relana mjerenja? Kako se uopšte mogu provjeriti ovi podaci?

Mi kao Alijansa za zdravlje i životnu sredinu podržavamo lokalne uprave da podstiču javni dijalog o kvalitetu vazduha i zdravlju građana u sredini u kojoj žive. Ova aktivnost Grada Banjaluka je korak naprijed ka jačanju lokalnog odgovora na problem sa zagađenjem vazduha i svakako dobar primjer za ostale opštine, a imajući u vidu da u Republici Srpskoj ne postoji uspostavljen entitetski sistem kontrole kvaliteta vazduha. Naša preporuka je da se u odogovoru na problem sa zagađenjem vazduha nađu i javne zdravstvene institucije koje bi trebale sprovoditi kontinuiran nadzor nad uticajem zagađenog vazduha na zdravlje građana.

Podaci koji se objavljuju na zvaničnoj internet stranici Grada Banjaluka nisu lako razumljivi i to je prvi problem u komunikaciji tj. obavještavanju građana o statusu kvaliteta vazduha, posebno za ranjive populacije stanovništva kojima pravovremena informacija može spasiti život, a to nije primjer u ovom slučaju. Kod obavještavanja javnosti koriste se primjeri dobre prakse i indeks kvaliteta vazduha bi se trebao razlikovati u pet kategorija: odličan, dobar, prihvatljiv, zagađen i jako zagađen, i treba biti vidljivo istaknut na internet stranici Grada kako bi građani bolje razumijeli podatke koje čitaju.

U kontinuiranom mjerenju aerozagađenosti Grada Banjaluka nije uključen nadzor o prisutnosti PM2.5 i PM10 česticama koje su zaslužne za izazvivanje mnogih zdravstvenih poteškoća kod građana. Takođe, na ovoj internet stranici bi se trebalo naći više informacija o svakoj vrsti zagađivača, a jedan od primjera koji možemo dati je slijedeći:

ČESTICE (PM): Male čestice u vazduhu. Broj pored skraćenice PM označava veličinu čestice: PM10 je 10 mikrometara ili manje, PM2.5 je 2.5 mikrometra ili manje. Kada se udahnu, čestice putuju u krvotok i izazivaju štetu našim plućima i srcu. One mogu da izazovu moždani udar i dovedu do prerane smrti. Takođe, ove čestice se povezuju sa štetnim dejstvom na zdrav razvoj djece i bolesti kao što su gojaznost i Alchajmerova bolest.

SUMPOR DIOKSID (SO2) je klasifikovan kao veoma toksičan za ljude prilikom udisanja. On može da izazove jaku iritaciju nosa i grla. Visoke koncentracije mogu prouzrokovati životno opasno nagomilavanje tečnosti u plućima. Simptomi mogu da obuhvate kašalj, nedostatak daha, otežano disanje i stezanje u grudima. Samo jedno izlaganje visokoj koncentraciji može izazvati dugotrajno stanje poput astme. SO2 može da reaguje u atmosferi formirajući PM, nazvane “sekundarne PM”.

AZOTNI OKSIDI (NOx) su gasovi koji izazivaju upalu disajnih puteva. Oni su oksidanti što znači da izazivaju oksidacioni stres, koji može da poremeti normalne stanične ćelijske mehanizme i da nanese oštećenje tkivu, smanjujući imunološke sposobnosti organizma. Mogu da reaguju u atmosferi formirajući PM, nazvane “sekundarne PM”.

Maja Isović Dobrijević (6yka.com)

Procitano 141 puta

S5 Box